Biblëjô - rozeszłoscë midzë wersjama

Dodane 5093 bajty ,  10 lat temu
felënk òpisënka edicëji
D (r2.7.1) (robot dodôwô: ab, af, als, am, an, ang, ar, arc, arz, ast, ay, az, ba, bar, bat-smg, be, bg, bi, bm, bn, bo, bpy, br, bs, ca, cdo, ceb, co, cs, cv, cy, da, de, diq, dv, ee, el, eo, es, et, eu, ext, fa, fi, fiu-vro, fj, fo, fr, fur, fy, ga,)
'''Biblëjô, Swiãté Pismò''' (z grecczégò ''biblion'' - zwój papirusu, ksãga, w.l. ''biblia'' - ksãdzi) - zbiér ksąg, spisany pierwoszno pò hebrjskù, aramejskù i greckù, ùznôny przez żëdów i chrzescëjôn za zôwzãti przez Bòga. Biblëjô i apartné ji dzéle mają jinszé znaczenié nôbòżné dlô różnëch wëznań. Na chrzescëjańskô Biblëjã składô sã [[Stôri Testameńt]] i [[Nowi Testameńt]]. Biblëjô hebrajskô - Tanach òbjimô ksãdzi Stôrégò Testameńtù.
Biblëjô hebrajskô - Tanach òbjimô ksãdzi Stôrégò Testameńtù.
[[òbrôzk:Torah2.jpg|mały|prawo|Zwój [[Tora|Torë]] w jãzëkù hebrajsczim]]
==Kanón==
Grecczi słowò ''kanón'' òznôczô strzëna, chternô służëła za miarã, stąd dalszé znaczenié - regla, prowadnik pòstãpòwania, wiarë. Kanón Swiãtégò Pisma òznôczô zbiérnik ksąg ùznônëch za zôwzãté i przez to za normã wiarë. Do IV staletégò n.e. nie bëło zadnégò kanonu Biblëji. Pierszé zmiónczi ò przëjãtim zestôwkù kanonicznich ksąg w antikòwim Kòscele pòkôzają sã w ùchòwônëch pismach chrzescëjansczich autorów IV s. - m.n. sw. Atanazégò, sw. Augustina, sw. Heronima, sw. Rufina. W tim czasù próbowano ùsztôłcëc òpòwiôdny kanón - m.jin. na synodach w Hippònie w 393r. i w Kartaginie w 397r. W kùńcu ùgòdzono kanón Biblëji na [[Sobór Trydencczi|sobòrze Trëdencczim]] w 1546r.
[[òbrôzk:Lxx Minorprophets.gif|mały|prawo|Antikòwi dél [[manuskrypt]]u [[Septuaginta|Septuaginty]] (zwój ''Proroków miészich'') ok. [[I stalaté p.n.e.|I s. p.n.e.]]]]
=== Stôri Testameńt===
Na Stôri Testameńt skłôdaô sã w leżnoscë òd ùznanégò kanonu:
* 39 ksąg - kanón hebrajsczi ùznôny przez żëdów i wëznania protestancczé;
* 46 ksąg - kanón katolicczi;
* 49 ksąg - kanón prawosławnë.
Ksãdzi Stôrégò Testameńtu pòwstałë wedle różnich dzysdniowich badérów w cządze òd XII do II s. p.n e.. Zamkòscą Stôrégò Testameńtu je historëjô i spôdkòwizna żëdowsczégò narodu. Òne òstałë spisôné w jãzëkù hebrajsczim i aramejsczim.
[[òbrôzk:Bible.malmesbury.arp.jpg|mały|prawo|Rãcznie przepisëwôny egzemplôrz Biblëji łacëzniané z [[1407]] r. do czëtani na głos w [[klôsztor]]ze]]Gutenberg Bible.jpg|mały|prawo|[[Biblëja Gùtenberga]] pierszô ksążka drëkòwônô przë ùżëcim drëkarzczégò pisma]]
[[òbrôzk:Penteteuch.jpg|mały|prawo|Dzél hebrajsczégò tekstu [[Ksãga Wińdzeniô|Ksãdzi Wińdzeniô]] rozdz. 20 ([[Dekalog|Dzesyńc Bòżëch Przëkôzaniów]])]]
[[òbrôzk:Codex alexandrinus.jpg|mały|prawo|Dzęl [[Ewanielia Łukôsza|Ewanielii Łukôsza]] w [[Kòdeks Aleksandryjsczi|Kòdeksu Aleksandryjsczim]] z [[V stalaté]]gò]]
Ksãdzi Stôrégò Testameńtu chrzescëjanie dzelą na:
* ksądzi historëczné;
* ksądzi profetëczné;
* ksądzi didakticzné.
Wedle jinszégò pòdzélënkù, mającégò kòrzenie w żëdowiznie, są to Piãcoksąg Mòjżeszowi (żëd. [[Tora]]), Prorocy (żëd. Newiim) i Pisma (żëd. Ketuwim). Dlô Żëdów nôważniszô je nôstarszô czãsc Biblëji - Piãcoksąg Mòjżeszowi
* '''Na Piącoksąg''' składają sã:
* Ksãga Pòczątków;
* Ksãga Wińdzeniô;
* Ksãga Kapłańskô;
* Ksãga Lëczbów;
* Ksãga Pòwtórzonégò Prawa.
* '''Ksądzi [[Prorok|Proroków]]''' to:
* Ksãga Jozuégò;
* Ksãga Sãdzów;
* Ksãga Samùela 1 i 2;
* Ksãga Królewskô 1 i 2;
* Ksãga Izajôsza;
* Ksãga Jeremiôsza;
* Ksãga Ezechiela;
* 12 proroków miészich (Ozejôsza, Joela, Amòsa, Abdiôsza, Jónôsza, Micheôsza, Nahùma, Habakùka, Sofóniôsza, Aggeùsza, Zachariôsza, Malachiôsza).
* '''Ksãdzi hagiograficzné''' - dzelą sã na ksãdzi pòeticczi i na Ksãdzi ò charakterze historëczno - legendarnim.
* Ksãga Psalmów;
* Ksãga Przësłowiów;
* Ksãga Hioba;
* Piesniô nad Piesniama;
* Ksãga Rut;
* Jamrotanié;
* Ksãga Kòheleta;
* Ksãga Esterë;
* Ksãga Daniela;
* Ksãga Ezdrôsza;
* Ksãga Nehemiôsza;
* Ksqga Kroników 1 i 2.
===Nowi Testameńt===
Dlô chrzescëjôn, ùznającëch swiãtosc Stôrégò Testameńtu, spòdlowé znaczenié mô téż Nowi Testameńt, spisany w grecczim jãzëkù w latach 52-98 n.e.Zamkòscą Nowégò Testameńtu je [[Ewanielia]], abò "Dobrô Nowina", ò Bòżim królestwie i ò zbawienim rozpòwiôdanô przez [[Jezës Christus|Jezësa Christusa]] i Jegò ùczniów, a téż dzeje pierszich gmin chrzescëjônsczich.
Żëdzë i jislam nie ùznają Nowégò Testameńtu za swiãté pisma, chòc jislam ùwôżô Jezësa za proroka.
Nowi Testameńt skłôdô sã z 27 ksąg:
* '''Sztërë Ewanielie''' - zôpis żëcégò i ùczenié Jezësa Christusa:
* Ewanieliô wedle sw. Mateùsza;
* Ewanieliô wedlw sw. Marka;
* Ewanieliô wedle sw. Łukôsza;
* Ewanieliô wedle sw. Jana.
* '''Dzeje Apòstolsczi''' - ksãga ópisuje pòczątczi Kòscoła, pò wniebowstąpienim Jezësa, pòkôzoné na spódkù dzejnotë niechtërnech apòstołów (sw.Pioter, sw.Paweł, sw. Jakùb Starszi i Młodszi).
* '''Ksądzi didakticzné''' - zbiér lëstów pisónych przez apostołów:
* 13 lëstów sw. Pawła z Tarsu;
* Lëst do Hebrajczików;
* 7 lëstów òglowich (sw. Jakùba, 1 i 2 sw. Piotra, 1,2 i 3 sw. Jana, sw. Judë Tadeusza).
* '''Apòkalipsa sw. Jana''' zwônô téż [[òbjawienié|Òbjawienim]] sw. Jana.
==Lëteratura==
Encyklopediô Biblëjnô. Wyd. trzecé pòprôwioné. Warszawa: Òficëna Wëdawniczô "Vocatio", 2004.
Jan Grodzëcczi. "Kòscół dogmatów i tradëcëji" 1963.
Ks. J. Karpecczi, "Różnice wëznaniowé", Warszawa 1961
Witold Tëloch: Dzeje ksąg Starégò Testameńtu. Warszawa: Ksążka i Wiedza, 1985.
 
[[Kategòrëjô:Religijô]]
23

edycje